چرا برخی افراد در صدر اسلام به مدعیان دروغین نبوت اعتماد كردند و چه عواملی به گسترش این جریان‌ها انجامید؟ برنامه «پرسمان تاریخی» رادیو معارف در گفت‌وگو با دكتر جباری، زمینه‌های سیاسی، قبیله‌ای و اقتصادی این ادعاها را بررسی كرد.
به گزارش روابط عمومی رادیو معارف، حجت‌الاسلام والمسلمین دكتر محمدرضا جباری در این برنامه با اشاره به ظهور مدعیان دروغین نبوت اظهار كرد: در اواخر عمر رسول خدا(ص)، چهار نفر، شامل سه مرد و یك زن، ادعای دروغین نبوت كردند كه مسیلمه كذاب از مشهورترین آن‌ها بود و در یمامه به این ادعا پرداخت.
وی با اشاره به عوامل گرایش برخی افراد به این مدعیان افزود: انگیزه‌های سیاسی، قبیله‌ای و اقتصادی در شكل‌گیری و گسترش این جریان‌ها نقش داشتند. برخی با نگاهی ظاهری به جایگاه نبوت، آن را ابزاری برای دستیابی به قدرت و امكانات می‌دیدند و در رقابت‌های سیاسی و قبیله‌ای از این ادعاها بهره می‌گرفتند.
این استاد حوزه و دانشگاه همچنین استفاده از شگردهای فریبنده، سحر و كهانت را از دیگر عوامل جذب افراد به مدعیان دروغین نبوت دانست و با اشاره به نمونه‌هایی از اقدامات منسوب به مسیلمه، از تلاش او برای القای قدرت و ارائه سخنانی مشابه آیات قرآن سخن گفت.
فتنه‌های پس از رحلت پیامبر(ص) و مسئله مرجعیت
دكتر جباری در ادامه با اشاره به فتنه‌های پس از رحلت پیامبر اكرم(ص)، از جریان‌های مدعی نبوت و نیز مسئله ارتداد گروه‌هایی از قبایل به‌عنوان بخشی از چالش‌های آن دوره یاد كرد.
وی با اشاره به سرنوشت برخی مدعیان، از سجاح، طلیحه بن خویلد اسدی و اسود عنسی نام برد و به تحولات مرتبط با این جریان‌ها پرداخت.
این كارشناس تاریخی همچنین با تأكید بر اختلافات و چالش‌های پدیدآمده در جامعه اسلامی پس از رحلت پیامبر(ص)، مسئله مرجعیت دینی و ضرورت رجوع به امام معصوم(ع) برای حل اختلافات را مورد توجه قرار داد.
بررسی روایت سفر احمد بن موسی(ع) به ایران
بخش دیگری از این برنامه به پاسخ‌گویی به پرسش یكی از شنوندگان درباره جناب احمد بن موسی(ع)، معروف به شاه‌چراغ، اختصاص داشت؛ پرسشی درباره روایت سفر ایشان به ایران همراه با هزاران نفر و نیز سن و جایگاه ایشان در میان فرزندان امام موسی كاظم(ع).
حجت‌الاسلام والمسلمین دكتر جباری در پاسخ به پرسش درباره سن احمد بن موسی(ع) تصریح كرد: ایشان از امام رضا(ع) بزرگ‌تر نبودند و از فرزندان امام موسی كاظم(ع) به شمار می‌رفتند. وی با اشاره به گزارش شیخ مفید، از توجه ویژه امام كاظم(ع) به احمد بن موسی(ع) و واگذاری زمین یا مزرعه‌ای به ایشان یاد كرد.
وی درباره روایت سفر احمد بن موسی(ع) با هزاران نفر از مدینه به ایران نیز اظهار كرد: این روایت با شواهد تاریخی و شرایط سیاسی و اجتماعی آن دوره سازگاری روشنی ندارد؛ چراكه حركت چنین جمعیت عظیمی در دوران حاكمیت بنی‌عباس با دشواری‌ها و محدودیت‌های جدی همراه بوده است.
این كارشناس تاریخ اسلام با اشاره به گزارش‌هایی درباره حركت برخی از برادران و خواهران امام رضا(ع) از مدینه به سوی ایران برای دیدار با ایشان، به مخاطرات و سوءقصدهای صورت‌گرفته در مسیر برخی از این سفرها اشاره كرد.
دكتر جباری در ادامه درباره محل دفن احمد بن موسی(ع) گفت: در این زمینه دو قول مطرح است؛ یك قول محل دفن ایشان را استرآباد می‌داند و قول مشهورتر، آرامگاه ایشان را در شیراز معرفی می‌كند كه امروزه به حرم شاه‌چراغ شناخته می‌شود.
