جهش 33 پله‌ای ایران در تولید علم؛ از رتبه 52 به 17 جهان

بر اساس گزارش‌های ISC، ایران از رتبه 52 جهان در سال 1980 (حدود 1359 خورشیدی) به جایگاه 17 جهان در سال 2024 رسیده است، جهشی بالغ بر ارتقای 33 پله‌ای. در سال 2024، ایران 76,418 مقاله علمی منتشر كرده و سهم خود از تولید علم جهان را نیز به طور چشمگیری افزایش داده است.بر اساس جدیدترین تحلیل‌های پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداك) و داده‌های پایگاه‌های معتبر جهانی همچون وب آو ساینس و اسكوپوس، ایران نه تنها در كمیت تولید علم جهشی تاریخی داشته، بلكه در فناوری‌های راهبردی مانند نانو، به جرگه قدرت‌های اول جهان پیوسته است. با این حال، آمارها نشان می‌دهد برای ماندگاری در قله‌های علم، باید از «تولید» به «مرجعیت» گذر كرد.یك انقلاب خاموش؛ روایت آماری رشد علم ایرانشاید برای بسیاری از ناظران خارجی باوركردنی نباشد، اما ایران در كمتر از چهار دهه، مسیری را پیموده كه برخی كشورها طی یك قرن طی می‌كنند. بر اساس گزارش مركز رصد علم ایران (ایرانداك)، جایگاه علمی ایران از نظر تولید علم (تعداد مقالات نمایه‌شده) در پایگاه اسكوپوس، جهشی خیره‌كننده داشته است:ایران از رتبه 52 جهان در سال 1980 (حدود 1359 خورشیدی) به رتبه 17 جهان در سال 2024 صعود كرده است؛ یعنی ارتقای 33 پله‌ای در كمتر از نیم قرن، البته كه در این مدت رتبه 15 را هم تجربه كرده است.در سال 2024، ایران 76,418 مقاله علمی منتشر كرده و سهم خود از تولید علم جهان را به طور چشمگیری افزایش داده است.
برنامه هفتم توسعه ایران هدفگذاری كرده تا با حفظ این شتاب، رتبه تولید علم كشور را تا افق 1406 (2027 میلادی) به رتبه 12 جهان برساند.نانوی ایران؛ قله‌ای كه فتح شداما كمیت، تنها وجه ماجرا نیست. ایران در برخی فناوری‌های خاص، از بسیاری از كشورهای توسعه‌یافته پیشی گرفته است.محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، به تازگی در جمع نخبگان با اشاره به جایگاه ایران در فناوری نانو گفته است: رتبه ایران در نانوتكنولوژی تك رقمی است و این یكی از نقاط درخشان علم كشور محسوب می‌شود كه مورد تاكید رهبر معظم انقلاب نیز هست.آمارها این ادعا را تایید می‌كنند. بر اساس آخرین رتبه‌بندی‌های بین‌المللی ایران در تولید علم نانو در سال 2024 به عنوان ششمین كشور بزرگ جهان شناخته شده است.در یك دهه و نیم اخیر، ایران موفق به كسب رتبه چهارم جهانی در انتشارات این حوزه شده است.رتبه دانشگاه‌ها؛ كمیت رو به رشد، كیفیت با فراز و نشیبوقتی به رتبه‌بندی دانشگاه‌های ایران نگاه می‌كنیم، با دو تصویر مواجه می‌شویم: تصویر اول، افزایش خیره‌كننده تعداد دانشگاه‌های حاضر در رتبه‌بندی‌های جهانی است.رتبه‌بندی تایمز (THE) 2025: تعداد دانشگاه‌های ایران از 74 دانشگاه در سال 2024 به 81 دانشگاه افزایش یافته كه نشان‌دهنده 11 درصد رشد است.رتبه‌بندی USNews 2025: ایران با 69 دانشگاه در جمع 2,200 دانشگاه برتر جهان، پس از تركیه در رتبه دوم منطقه قرار دارد.

اما تصویر دوم، روایتگر چالش‌هاست. در حالی كه تعداد دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی‌ها افزایش یافته، اما رتبه بسیاری از دانشگاه‌های شاخص كشور در چند سال اخیر نوسان داشته و در برخی موارد با افت مواجه شده است.رتبه دانشگاه‌های برتر ایران در رتبه‌بندی QS 2025:دانشگاه تهران: رتبه 322 جهاندانشگاه صنعتی شریف: رتبه 342 جهاندانشگاه علم و صنعت ایران: رتبه 496 جهان (بر اساس USNews)گزارش‌های تحلیلی ایرانداك هشدار می‌دهد كه افت جایگاه 37 دانشگاه ایران در رتبه‌بندی لایدن 2025، زنگ خطری برای غفلت از شاخص‌های استنادی و كیفیت پژوهش است. به عبارت دیگر، تعداد مقالات به تنهایی برای ماندگاری در قله‌ها كافی نیست.هوش مصنوعی؛ هدف بعدی ایرانحالا نگاه مسئولان علمی كشور به افق‌های جدید دوخته شده است. معاون اول رئیس‌جمهور در سخنان خود از برنامه جدی برای ورود به جمع كشورهای برتر جهان در هوش مصنوعی خبر داده و گفته است: ما در هوش مصنوعی پتانسیل بسیار بالایی داریم و رسیدن به رتبه 10 جهان در این حوزه كاملاً شدنی است.این وعده با داده‌های بین‌المللی نیز همخوانی دارد. بر اساس گزارش آنكتاد 2025، ایران در شاخص پژوهش و توسعه در حوزه فناوری‌های پیشرو شامل هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و... موفق به كسب رتبه 35 جهان شده است.
حرف آخر؛ از تولید علم تا مرجعیت علمیداده‌های ایرانداك و ISC تصویری روشن ترسیم می‌كند: ایران امروز به بلوغی رسیده كه در كمیت تولید علم، یكی از قدرت‌های برتر جهان است. اما برای عبور از بحران میانسالی علم و تبدیل این كمیت به مرجعیت علمی و نوآوری فناورانه، باید گام‌های بلندتری در جهت افزایش استنادات بین‌المللی، تقویت همكاری‌های علمی فرامرزی و سرمایه‌گذاری هدفمند بر كیفیت پژوهش‌ها برداشت. موفقیت در رسیدن به هدف رتبه 12 جهان تا سال 2027، در گرو عبور از همین چالش‌هاست.